اعسار از مهریه چیست
اعسار از مهریه به معنای عدم توانایی مالی زوج (مرد) برای پرداخت یکجای مهریه به زوجه است که در پی آن، دادگاه با بررسی مستندات و شرایط، حکم به تقسیط مهریه صادر می کند. این فرآیند حقوقی به زوج امکان می دهد تا با توجه به وضعیت مالی خود، مهریه را به صورت اقساط و در بازه های زمانی مشخص به زوجه پرداخت کند.
مفهوم اعسار از مهریه یکی از مهمترین و پرکاربردترین مباحث در دعاوی خانواده و حقوق مهریه محسوب می شود. در نظام حقوقی ایران، مهریه حق مالی زن است که با وقوع عقد نکاح به او تعلق می گیرد و عندالمطالبه یا عندالاستطاعه بودن آن، بر نحوه مطالبه و پرداخت اثرگذار است. زمانی که زوجه مهریه خود را مطالبه می کند و زوج به پرداخت آن محکوم می شود، در صورتی که زوج تمکن مالی کافی برای پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، می تواند دادخواست اعسار از پرداخت مهریه را تقدیم دادگاه کند. این مقاله به تفصیل به بررسی ابعاد مختلف اعسار از مهریه، از تعریف و شرایط گرفته تا مراحل قانونی، مدارک لازم، مستثنیات دین، قانون ۱۱۰ سکه و نکات حقوقی مرتبط می پردازد تا راهنمای جامعی برای تمامی ذینفعان در این حوزه فراهم آورد.
اعسار چیست؟ مفهوم کلی و حقوقی
اعسار در لغت به معنای دشواری، تنگدستی و ناتوانی است و در اصطلاح حقوقی به وضعیت فردی اطلاق می شود که به دلیل نداشتن مال کافی یا عدم دسترسی به اموال خود، قادر به پرداخت دیون یا هزینه های دادرسی خود نباشد. این مفهوم به طور عمده در قانون اعسار مصوب ۱۳۱۳ و قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴ تبیین شده است. هدف اصلی از شناسایی وضعیت اعسار، حمایت از مدیونینی است که بدون تقصیر یا سوءنیت، توانایی ایفای تعهدات مالی خود را از دست داده اند.
معسر کیست؟
بر اساس ماده ۶ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی، «معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به تأدیه دیون خود نباشد.» تبصره این ماده نیز تصریح می کند که «عدم قابلیت دسترسی به مال در حکم نداشتن مال است.» بنابراین، معسر فردی است که نه تنها اموالی برای پرداخت بدهی هایش ندارد، بلکه حتی در صورت داشتن مال، دسترسی عملی به آن برای پرداخت دین میسر نباشد. تشخیص وضعیت اعسار بر عهده مرجع قضایی است که با بررسی مدارک، شهادت شهود و تحقیقات لازم، نسبت به آن رأی صادر می کند.
انواع اعسار: اعسار نسبی و اعسار مطلق
اعسار در نظام حقوقی ایران به دو دسته اصلی تقسیم می شود که هر کدام ویژگی ها و آثار حقوقی خاص خود را دارند:
- اعسار مطلق: این نوع اعسار زمانی محقق می شود که فرد محکوم به پرداخت، نه تنها توانایی پرداخت تمام دین خود را ندارد، بلکه حتی از پرداخت هزینه های دادرسی (مانند هزینه ثبت دادخواست، حق الوکاله و غیره) نیز عاجز است. در این صورت، شخص معسر مطلق شناخته شده و از پرداخت هزینه های دادرسی معاف می شود و دادگاه در مورد دین اصلی، تقسیط آن را با شرایط خاصی بررسی می کند.
- اعسار نسبی: در این وضعیت، فرد محکوم به پرداخت، قادر به تأمین هزینه های دادرسی است، اما توانایی پرداخت یکجای تمامی بدهی های خود را ندارد. دادگاه در این حالت، با توجه به وضعیت مالی و درآمدی فرد، دین را به صورت اقساطی برای وی تقسیط می کند. اکثر دعاوی اعسار از مهریه در این دسته قرار می گیرند، زیرا معمولاً مردان توانایی پرداخت هزینه های دادرسی اولیه را دارند اما از پرداخت یکباره مهریه عاجزند.
تمایز بین این دو نوع اعسار در پرونده های مطالبه مهریه از اهمیت بسزایی برخوردار است، چرا که رویکرد دادگاه در مورد معافیت از هزینه های دادرسی و نحوه تقسیط دین متفاوت خواهد بود.
اعسار از مهریه چیست؟ توضیح تخصصی برای مهریه
اعسار از مهریه یک زیرمجموعه از مفهوم کلی اعسار است که به طور خاص در پرونده های مربوط به مطالبه و پرداخت مهریه کاربرد دارد. هنگامی که زوجه مهریه خود را مطالبه می کند و دادگاه حکم به محکومیت زوج به پرداخت مهریه صادر می نماید، زوج در صورت عدم توانایی مالی برای پرداخت یکباره تمامی مهریه، می تواند با تقدیم دادخواست اعسار از پرداخت مهریه، تقاضای تقسیط آن را از دادگاه بنماید. دادگاه با بررسی ادله و مدارک ارائه شده توسط زوج و زوجه، در صورت احراز اعسار، حکم به تقسیط مهریه می دهد.
مفهوم اعسار در پرونده های مطالبه مهریه
در پرونده های مطالبه مهریه، مفهوم اعسار به این معناست که مرد (زوج) که به پرداخت مهریه همسرش محکوم شده، هیچ مالی (جز مستثنیات دین که در ادامه توضیح داده می شود) برای پرداخت مهریه به صورت یکجا ندارد. هدف از طرح این دادخواست، جلوگیری از اجرای حکم جلب و حبس زوج و فراهم آوردن فرصت قانونی برای پرداخت تدریجی مهریه است. دادگاه با در نظر گرفتن وضعیت مالی، شغلی، درآمدی و حتی هزینه های متعارف زندگی زوج، مبلغی را به عنوان پیش قسط و سپس اقساط ماهانه یا دوره ای برای پرداخت مهریه تعیین می کند.
تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه و تأثیر آن بر اعسار
نوع تعیین مهریه در عقدنامه (عندالمطالبه یا عندالاستطاعه) تأثیر مستقیمی بر زمان و نحوه مطالبه آن دارد، اما در نهایت هر دو نوع مهریه می توانند موضوع دادخواست اعسار قرار گیرند:
- مهریه عندالمطالبه: در این نوع مهریه، به محض وقوع عقد، زن می تواند تمام مهریه خود را مطالبه کند و مرد مکلف به پرداخت آن است. در صورتی که مرد توانایی پرداخت یکجای مهریه عندالمطالبه را نداشته باشد، می تواند دادخواست اعسار تقدیم کرده و تقاضای تقسیط آن را بنماید. بار اثبات عدم تمکن مالی در اینجا بر عهده مرد است.
- مهریه عندالاستطاعه: در این حالت، پرداخت مهریه مشروط به توانایی مالی مرد است. یعنی زن تنها زمانی می تواند مهریه را مطالبه کند که ثابت کند مرد توانایی پرداخت آن را دارد. در مهریه عندالاستطاعه، بار اثبات تمکن مالی مرد بر عهده زن است. اگر زن بتواند تمکن مالی مرد را ثابت کند، مرد مکلف به پرداخت است و در صورتی که توان پرداخت یکجای آن را نداشته باشد، باز هم می تواند درخواست اعسار و تقسیط مهریه دهد. تفاوت اصلی اینجاست که در مهریه عندالاستطاعه، ابتدا باید استطاعت مالی زوج اثبات شود تا محکومیت به پرداخت حاصل شود و پس از آن، امکان طرح دادخواست اعسار از سوی زوج وجود دارد.
شرایط و نحوه اثبات اعسار از پرداخت مهریه
اثبات اعسار از پرداخت مهریه فرآیندی حقوقی است که نیازمند رعایت شرایط خاص و ارائه مستندات کافی به دادگاه است. بدون احراز این شرایط، دادگاه درخواست اعسار را رد خواهد کرد.
اصلی ترین شرط: عدم تمکن مالی (نداشتن مالی به جز مستثنیات دین)
مهمترین شرط برای پذیرش دادخواست اعسار، این است که زوج هیچ مال قابل دسترسی و قابل توقیفی جز مستثنیات دین (اموالی که قانوناً از توقیف معاف هستند) برای پرداخت مهریه نداشته باشد. این شامل اموال منقول (مانند وجه نقد در حساب های بانکی، خودرو، سهام) و اموال غیرمنقول (مانند ملک، زمین) می شود. دادگاه تمام جوانب مالی زوج را بررسی می کند تا اطمینان حاصل کند که وی واقعاً توانایی پرداخت یکجای مهریه را ندارد.
بار اثبات اعسار
بر اساس اصول دادرسی، مدعی اعسار (یعنی زوج) مسئول اثبات ادعای خود است. به عبارت دیگر، این مرد است که باید به دادگاه نشان دهد که تمکن مالی برای پرداخت یکجای مهریه را ندارد و اموال او، در صورت وجود، مشمول مستثنیات دین می شود. این اثبات از طریق ارائه لیست کامل اموال، استشهادیه شهود و سایر مدارک مالی انجام می گیرد.
استثنا: وضعیت تجار (چرا تاجر نمی تواند دادخواست اعسار دهد؟)
یکی از استثنائات مهم در قانون اعسار، مربوط به تجار است. بر اساس ماده ۱۵ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی و همچنین قانون تجارت، تاجری که توانایی پرداخت دیون خود را ندارد، نمی تواند دادخواست اعسار تقدیم کند. به جای آن، تاجر باید به دادگاه صالح (دادگاه عمومی حقوقی) دادخواست «اعلام ورشکستگی» دهد. دلیل این تفاوت آن است که ورشکستگی تاجر، علاوه بر جنبه فردی، دارای آثار گسترده ای بر حقوق طلبکاران و نظم اقتصادی است و نیازمند فرآیند پیچیده تر و نظارت قضایی دقیق تری است. بنابراین، اگر زوج تاجر باشد، دادخواست اعسار او در دادگاه خانواده پذیرفته نخواهد شد.
مراحل و فرآیند درخواست اعسار از مهریه (راهنمای گام به گام)
درخواست اعسار از پرداخت مهریه یک فرآیند قضایی است که شامل مراحل مشخصی می شود. آگاهی از این مراحل برای زوجین، به ویژه زوج، ضروری است.
زمان مناسب برای تقدیم دادخواست اعسار
یکی از نکات بسیار مهم در دعوای اعسار، زمان تقدیم دادخواست است. بر اساس ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی، «اگر محکوم علیه (زوج) ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ اجراییه، دادخواست اعسار از پرداخت محکوم به را تقدیم کند، تا زمان صدور حکم قطعی اعسار، امکان جلب او وجود ندارد.» بنابراین، بهترین زمان برای تقدیم دادخواست اعسار از مهریه، ظرف مدت یک ماه پس از ابلاغ اجراییه مهریه است. تأخیر در تقدیم دادخواست، می تواند منجر به صدور حکم جلب زوج و بازداشت او شود.
مرجع صالح برای رسیدگی به دادخواست اعسار
مرجع صالح برای رسیدگی به دادخواست اعسار از پرداخت مهریه، «دادگاه خانواده» است. این دادگاه، که صلاحیت رسیدگی به تمامی دعاوی مرتبط با خانواده را دارد، مسئول بررسی شرایط مالی زوج و صدور حکم اعسار یا رد آن خواهد بود. صلاحیت محلی دادگاه نیز معمولاً دادگاه محل اقامت زوج است.
نحوه تنظیم و ثبت دادخواست اعسار
دادخواست اعسار باید به صورت کتبی تنظیم شده و از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی به ثبت برسد. در این دادخواست، زوج باید مشخصات کامل خود و زوجه، شماره پرونده و حکم محکومیت مهریه، و همچنین شرح کاملی از وضعیت مالی خود، نداشتن اموال قابل توقیف و ناتوانی در پرداخت یکجای مهریه را ذکر کند. همچنین، لازم است لیست کامل اموال و نقل و انتقالات یک سال گذشته نیز ضمیمه دادخواست شود.
جلسه رسیدگی دادگاه و نقش شهود
پس از ثبت دادخواست، دادگاه زمانی را برای جلسه رسیدگی تعیین می کند و طرفین دعوا (زوج و زوجه) را احضار می نماید. در این جلسه، زوج باید ادعای اعسار خود را با ارائه مدارک و شهادت شهود اثبات کند. شهود نقش بسیار مهمی در پرونده اعسار دارند. آنها باید حداقل دو نفر باشند و به وضعیت مالی زوج آگاهی کامل داشته و شهادت دهند که وی به جز مستثنیات دین، مال دیگری برای پرداخت ندارد. زوجه نیز می تواند در این جلسه حضور یابد و با ارائه مدارک و دلایل، سعی در رد ادعای اعسار زوج و اثبات تمکن مالی او داشته باشد.
صدور حکم اعسار و تقسیط مهریه
پس از بررسی ادله، مدارک و شهادت شهود، دادگاه رأی خود را صادر می کند. در صورت احراز اعسار زوج، دادگاه حکم به تقسیط مهریه خواهد داد. این حکم شامل تعیین مبلغی به عنوان پیش قسط (که بسته به وضعیت مالی زوج می تواند از صفر تا درصدی از کل مهریه باشد) و سپس مبلغ و تعداد اقساط ماهانه یا دوره ای است. در تعیین اقساط، دادگاه مواردی مانند درآمد، هزینه های ضروری زندگی، تعداد افراد تحت تکفل و سایر دیون زوج را در نظر می گیرد. پس از صدور حکم تقسیط، زوج موظف به پرداخت مهریه طبق اقساط تعیین شده است و عدم پرداخت به موقع اقساط می تواند مجدداً منجر به صدور حکم جلب و حبس او شود.
مدارک لازم برای دادخواست اعسار از مهریه (با جزئیات کامل و نکات عملی)
برای موفقیت در دعوای اعسار از مهریه، ارائه مدارک کامل و دقیق به دادگاه ضروری است. این مدارک باید وضعیت مالی و عدم تمکن زوج را به وضوح نشان دهند.
دادنامه محکومیت به پرداخت مهریه (یا اجراییه صادره)
اولین و اصلی ترین مدرک، حکمی است که زوج را به پرداخت مهریه محکوم کرده است. این می تواند دادنامه قطعی صادره از دادگاه یا اجراییه صادر شده از سوی دادگاه یا اداره ثبت باشد. این مدرک نشان دهنده وجود دین و محکومیت زوج به پرداخت آن است.
فرم صورت کلیه اموال منقول و غیرمنقول
زوج موظف است فرمی را که از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی دریافت می کند، با جزئیات کامل پر کرده و در آن تمامی اموال خود را اعم از منقول و غیرمنقول اعلام نماید. این فهرست باید شامل موارد زیر باشد:
- اموال غیرمنقول: هرگونه ملک، زمین، آپارتمان، باغ و … با ذکر پلاک ثبتی و نشانی دقیق.
- اموال منقول: خودرو (با ذکر مدل، سال ساخت، شماره پلاک)، موتورسیکلت، وجوه نقد موجود در کلیه حساب های بانکی (با ارائه پرینت حساب در بازه زمانی مشخص)، سهام شرکت ها، اوراق بهادار، طلا، سکه، و هر مال ارزشمند دیگری که به نام زوج است. حتی در صورت نداشتن این اموال، باید این موضوع صراحتاً در فرم ذکر شود.
فرم فهرست کلیه نقل و انتقالات اموال در یک سال گذشته
برای جلوگیری از ادعاهای کذب یا انتقال صوری اموال، زوج باید فهرستی از تمامی نقل و انتقالات مالی خود (اعم از فروش، هبه، صلح یا هرگونه معامله دیگر) در یک سال گذشته را ارائه دهد. این فهرست باید شامل تاریخ انتقال، نوع مال، مبلغ معامله، طرف معامله و نحوه مصرف وجوه حاصله باشد. این مدرک به دادگاه کمک می کند تا از عدم انتقال اموال با هدف فرار از دین اطمینان حاصل کند.
استشهادیه شهود (شهادت کتبی دو نفر)
شهادت شهود یکی از ارکان اصلی اثبات اعسار است و به همین دلیل، ماده ۹ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی به تفصیل به آن پرداخته است. استشهادیه باید توسط حداقل دو نفر از افرادی که به وضعیت مالی زوج آگاهی کامل دارند، امضا شود. نکات مهم در مورد استشهادیه شهود:
- اهمیت و نقش شهود: شهود با شهادت خود، تأیید می کنند که زوج توانایی مالی پرداخت یکجای مهریه را ندارد و به جز مستثنیات دین، مال دیگری در دسترس او نیست.
- شرایط و اوصاف شهود: شهود باید افرادی بالغ، عاقل، عادل و آشنا به وضعیت مالی و معیشتی زوج باشند. این آشنایی باید به حدی باشد که بتوانند با علم و یقین شهادت دهند. معمولاً همکاران، همسایگان یا خویشاوندان نزدیک که از جزئیات زندگی زوج مطلع هستند، می توانند شهادت دهند.
بر اساس ماده ۹ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی، «شاهد باید علاوه بر هویت، شغل، میزان درآمد و نحوه قانونی امرار معاش مدعی اعسار، به این امر تصریح کند که با مدیون به مدتی که بتواند نسبت به وضعیت معیشت وی اطلاع کافی داشته باشد، معاشرت داشته و او افزون بر مستثنیات دین هیچ مال قابل دسترسی ندارد که بتواند به وسیله آن دین خود را بپردازد.»
نمونه متن کامل استشهادیه:
«اینجانبان ذیل، با مشخصات کامل درج شده در این برگه، بدین وسیله گواهی و شهادت می دهیم که آقای [نام و نام خانوادگی زوج] فرزند [نام پدر] به شماره ملی [شماره ملی] و به نشانی [نشانی دقیق زوج]، از مدت [مدت آشنایی به سال یا ماه] است که تحت آشنایی و معاشرت مستمر اینجانبان قرار دارد و ما از وضعیت مالی و معیشتی ایشان به طور کامل و کافی اطلاع داریم. شغل ایشان [شغل زوج] می باشد و میزان درآمد ماهیانه تقریبی وی [مبلغ تقریبی درآمد] تومان است. بر اساس آگاهی و اطلاع کامل اینجانبان، آقای [نام و نام خانوادگی زوج] در حال حاضر به جز مستثنیات دین (مانند منزل مسکونی در شأن عرفی و اثاثیه ضروری زندگی)، هیچ مال منقول یا غیرمنقول دیگری ندارد که قابل توقیف بوده و بتواند به وسیله آن، مهریه محکوم به را به صورت یکجا پرداخت نماید. نامبرده به دلیل عدم تمکن مالی قادر به تأدیه یکجای مهریه همسر خود نمی باشد و درخواست تقسیط آن را دارد. اینجانبان حاضر به ادای شهادت در محضر دادگاه محترم می باشیم.
مشخصات شاهد اول:
- نام و نام خانوادگی:
- شماره ملی:
- نشانی کامل:
- شغل:
- میزان درآمد ماهانه (تخمینی):
- نحوه و مدت آشنایی با زوج:
- امضاء:
مشخصات شاهد دوم:
- نام و نام خانوادگی:
- شماره ملی:
- نشانی کامل:
- شغل:
- میزان درآمد ماهانه (تخمینی):
- نحوه و مدت آشنایی با زوج:
- امضاء:
تاریخ:»
سایر مدارک پشتیبان
علاوه بر موارد فوق، زوج می تواند مدارک دیگری را نیز برای تقویت ادعای اعسار خود ارائه دهد، از جمله:
- گواهی عدم کسر حقوق از محل کار (در صورتی که کارمند باشد و قبلاً از حقوق او بابت دیون دیگر کسر شده باشد).
- پرینت حساب های بانکی (برای نشان دادن گردش مالی و موجودی پایین).
- قراردادهای اجاره (در صورت مستأجر بودن) و یا مدارک مربوط به هزینه های سنگین درمانی (در صورت بیماری).
مستثنیات دین چیست؟ (اموالی که از توقیف معاف هستند)
مستثنیات دین، اموالی هستند که قانونگذار به منظور حفظ حداقل های زندگی و کرامت انسانی مدیون و افراد تحت تکفل وی، آنها را از شمول توقیف و فروش برای پرداخت دیون مستثنی کرده است. هدف از این قاعده، جلوگیری از بی خانمانی و فقر مطلق فرد مدیون است. این قاعده در ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴ به تفصیل بیان شده است.
تعریف مستثنیات دین و اهمیت آن
مستثنیات دین، در واقع یک سپر حمایتی قانونی برای مدیون است تا حتی در سخت ترین شرایط مالی، بتواند نیازهای اساسی خود و خانواده اش را تأمین کند. این مفهوم نقش حیاتی در پرونده های مالی و به خصوص اعسار از مهریه دارد، زیرا اگر زوج اموالی داشته باشد که جزء مستثنیات دین محسوب شوند، این اموال برای پرداخت مهریه توقیف نخواهند شد و همچنان می تواند درخواست اعسار از بابت سایر اموال (یا عدم وجود اموال غیر از مستثنیات) را داشته باشد.
لیست کامل و تفصیلی مستثنیات دین بر اساس ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴
بر اساس ماده ۲۴ قانون مذکور، مستثنیات دین صرفاً شامل موارد زیر می شود:
- منزل مسکونی که عرفاً در شأن محکوم علیه در حالت اعسار او باشد:
این بند به معنای حفظ سرپناه برای مدیون است. شأن عرفی و حالت اعسار دو مفهوم کلیدی هستند؛ یعنی خانه ای که مدیون در آن زندگی می کند، باید متناسب با وضعیت مالی فعلی او باشد، نه شأن و جایگاه قبلی وی در زمانی که مرفه بوده است. اگر منزل مسکونی بیش از شأن عرفی مدیون باشد، دادگاه می تواند حکم به فروش آن و خرید منزل مناسب تر را صادر کند و مازاد آن را صرف پرداخت دین نماید. (تبصره ۱)
- اثاثیه مورد نیاز زندگی که برای رفع حوائج ضروری محکوم علیه و افراد تحت تکفل وی لازم است:
این بند شامل لوازم اولیه و ضروری منزل مانند یخچال، اجاق گاز، تلویزیون معمولی، تختخواب و … می شود. اثاثیه لوکس و غیرضروری جزء این دسته محسوب نمی شوند و قابل توقیف هستند.
- آذوقه موجود به قدر احتیاج محکوم علیه و افراد تحت تکفل وی برای مدتی که عرفاً آذوقه ذخیره می شود:
شامل مواد غذایی و مایحتاج مصرفی است که معمولاً برای یک دوره کوتاه (مثلاً یک ماه) در منزل نگهداری می شود و از توقیف معاف است.
- کتب و ابزار علمی و تحقیقاتی برای اهل علم و تحقیق متناسب با شأن آنها:
این بند برای حمایت از مشاغل فکری و علمی است. مثلاً کتاب های یک استاد دانشگاه یا ابزار یک پژوهشگر در صورت تناسب با شأن آنها، قابل توقیف نیستند.
- وسایل و ابزار کار کسبه، پیشه وران، کشاورزان و سایر اشخاص که برای امرار معاش ضروری آنها و افراد تحت تکفلشان لازم است:
این بند برای حفظ شغل و توانایی کسب درآمد مدیون است. به عنوان مثال، ابزار کار یک نجار، دستگاه خیاطی یک خیاط، یا حتی خودروی تاکسی یک راننده، در صورتی که منبع اصلی درآمد او باشد، جزو مستثنیات دین محسوب می شود و قابل توقیف نیست.
- تلفن مورد نیاز مدیون:
با توجه به لزوم ارتباطات در زندگی امروز، یک خط تلفن و دستگاه مرتبط با آن، جزو نیازهای اساسی محسوب شده و از توقیف معاف است.
- مبلغی که در ضمن عقد اجاره به موجر پرداخت می شود، مشروط بر اینکه پرداخت اجاره بها بدون آن موجب عسر و حرج گردد و عین مستأجره مورد نیاز مدیون بوده و بالاتر از شأن او نباشد:
این بند شامل مبلغ ودیعه (رهن) مسکن است. اگر مدیون مستأجر باشد و پرداخت اجاره بها بدون مبلغ رهن موجب مشقت و سختی شدید برای او شود، این مبلغ نیز قابل توقیف نیست. البته مسکن اجاره ای نیز باید متناسب با شأن عرفی مدیون باشد.
نکات مهم و تفسیری:
- تبصره ۱: اگر منزل مسکونی محکوم علیه بیش از نیاز و شأن عرفی او در حالت اعسارش بوده و مال دیگری از وی در دسترس نباشد و مشارٌالیه حاضر به فروش منزل مسکونی خود تحت نظارت مرجع اجراکننده رأی نباشد، به تقاضای محکوم له، توسط مرجع اجراکننده حکم با رعایت تشریفات قانونی به فروش رفته و مازاد بر قیمت منزل مناسب عرفی، صرف تأدیه دیون محکوم علیه خواهد شد. مگر اینکه استیفای محکوم به به طریق سهل تری مانند استیفا از محل منافع بخش مازاد منزل مسکونی محکوم علیه یا انتقال سهم مشاعی از آن به شخص ثالث یا طلبکار امکان پذیر باشد که در این صورت محکوم به از طرق مذکور استیفا خواهد شد.
- تبصره ۲: چنانچه به حکم قانون مستثنیات دین تبدیل به عوض دیگری شده باشد، مانند اینکه مسکن به دلیل قرار گرفتن در طرح های عمرانی تبدیل به وجه گردد، یا در اثر از بین رفتن، عوضی دریافت شده باشد، وصول محکوم به از آن امکان پذیر است مگر اینکه محرز شود مدیون قصد تهیه موضوع نخستین را دارد.
قانون ۱۱۰ سکه مهریه و ارتباط آن با اعسار
یکی از مهمترین تحولات قانونی در زمینه مهریه، تصویب ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ است که به قانون ۱۱۰ سکه شهرت یافته است. این قانون، محدودیت هایی را برای امکان حبس زوج به دلیل عدم پرداخت مهریه ایجاد می کند و رابطه پیچیده ای با مفهوم اعسار دارد.
توضیح ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱
ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مقرر می دارد: «هرگاه مهریه در زمان وقوع عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات ماده (۲) قانون اجرای محکومیت های مالی است. چنانچه مهریه، بیشتر از این میزان باشد در خصوص مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است. رعایت مقررات مربوط به محاسبه مهریه به نرخ روز کماکان الزامی است.»
ماده ۲ قانون اجرای محکومیت های مالی نیز تصریح می کند که محکوم علیه در صورت عدم پرداخت دین، ممکن است تا زمان تأدیه دین یا اثبات اعسار یا جلب رضایت محکوم له، حبس شود.
مفهوم امکان جلب زوج برای ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی و تأثیر اعسار بر آن
بر اساس این قانون، دادگاه می تواند برای مطالبه تا سقف ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی (یا معادل آن از سایر مهریه ها)، حکم جلب زوج را صادر کند. به این معنا که اگر زوج از پرداخت این مقدار مهریه خودداری کند و دادخواست اعسار نیز نداده یا اعسار او پذیرفته نشود، امکان بازداشت و حبس او وجود دارد. با این حال، حتی در مورد این ۱۱۰ سکه نیز، در صورت تقدیم دادخواست اعسار و پذیرش آن توسط دادگاه، حکم جلب صادر نخواهد شد و زوج فرصت می یابد تا این مقدار را نیز به صورت اقساط پرداخت کند.
تکلیف مهریه مازاد بر ۱۱۰ سکه (ملاک ملائت زوج) و تفاوت رویه
اگر مهریه تعیین شده بیش از ۱۱۰ سکه باشد، تکلیف مهریه مازاد بر این مقدار متفاوت است. در خصوص مهریه مازاد بر ۱۱۰ سکه، امکان جلب زوج به هیچ عنوان وجود ندارد. برای وصول این بخش از مهریه، تنها «ملائت زوج» (یعنی تمکن و توانایی مالی او) ملاک قرار می گیرد. این بدان معناست که زوجه باید ثابت کند که زوج اموالی (غیر از مستثنیات دین) دارد که بتواند مهریه مازاد بر ۱۱۰ سکه را از آن پرداخت کند. در صورتی که زوج برای مازاد بر ۱۱۰ سکه مالی نداشته باشد، این بخش از مهریه تا زمان پیدا شدن مال از او وصول نخواهد شد و حکم جلب نیز صادر نمی شود. البته هر زمان که زوج مال جدیدی به دست آورد، زوجه می تواند برای مطالبه این بخش از مهریه اقدام کند.
نکات مهم و حقوقی تکمیلی در مورد اعسار از مهریه
پرونده های اعسار از مهریه، با توجه به ماهیت پیچیده حقوقی و جنبه های اجتماعی آن، دارای نکات و ظرافت های خاصی است که آگاهی از آنها می تواند در مدیریت صحیح پرونده مؤثر باشد.
تأثیر پذیرش اعسار بر رفع ممنوع الخروجی
یکی از آثار مهم پذیرش اعسار از مهریه، رفع ممنوع الخروجی زوج است. بر اساس ماده ۲۳ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی، «چنانچه مالی از محکوم علیه توقیف شده باشد یا محکوم علیه تأمین مناسبی ارائه نماید یا دادخواست اعسار خود را با رعایت مقررات قانونی تقدیم کرده باشد، مراجع اجرای احکام موظفند با اخذ تأمین مناسب نسبت به رفع ممنوع الخروجی او اقدام کنند.» این بدان معناست که اگر دادگاه حکم اعسار و تقسیط مهریه را صادر کند و زوج نسبت به پرداخت اقساط متعهد شود، ممنوع الخروجی او لغو خواهد شد و می تواند از کشور خارج شود.
وضعیت اعسار در صورت دادخواست طلاق از سوی مرد
ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱، در خصوص ثبت طلاق از سوی مرد، تصریح می کند که ثبت طلاق منوط به تأدیه حقوق مالی زوجه، از جمله مهریه است. اگر مردی درخواست طلاق دهد و توانایی پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد و متعاقباً دادخواست اعسار از پرداخت مهریه را تقدیم کند، در صورت رد شدن اعسار او یا عدم پرداخت اقساط تعیین شده، حکم طلاق صادر شده تا زمان پرداخت کامل مهریه (حتی اگر بیش از ۱۱۰ سکه باشد و در مورد مازاد ملائت اثبات شده باشد) قابل ثبت و اجرا نخواهد بود. این امر به عنوان اهرمی حمایتی برای زوجه در نظر گرفته شده است.
امکان تعدیل (افزایش یا کاهش) اقساط مهریه
حکم تقسیط مهریه یک حکم ثابت و لایتغیر نیست. وضعیت مالی افراد در طول زمان ممکن است تغییر کند. اگر پس از صدور حکم تقسیط مهریه، وضعیت مالی زوج بهبود یابد (مثلاً شغل جدیدی پیدا کند یا اموالی به دست آورد) یا از سوی دیگر، وضعیت مالی او بدتر شود (مثلاً بیکار شود یا دچار بیماری سخت گردد)، هر یک از زوجین می توانند با تقدیم دادخواست به دادگاه خانواده، تقاضای «تعدیل اقساط مهریه» را بنمایند. دادگاه با بررسی مستندات و ادله جدید، می تواند مبلغ پیش قسط یا اقساط ماهانه را افزایش یا کاهش دهد.
عواقب و مجازات های قانونی ادعای اعسار بر خلاف حقیقت (ادعای اعسار کاذب)
ادعای اعسار کذب یا واهی، یعنی اینکه زوج با وجود تمکن مالی، برای فرار از دین و پرداخت مهریه، وانمود به عدم توانایی مالی کند، دارای مجازات قانونی است. ماده ۱۶ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی صراحتاً بیان می کند: «هرکس به منظور فرار از ادای دین و یا محکوم به، اموال خود را به دیگری انتقال دهد و یا به طریق دیگری برای پرداخت محکوم به، خود را معسر قلمداد نماید، علاوه بر محکومیت به تأدیه دین، به حبس تعزیری درجه شش (از شش ماه تا دو سال) محکوم خواهد شد.» همچنین، تبصره این ماده، شهادت دروغ شهود در اثبات اعسار کاذب را نیز دارای مجازات می داند.
نقش وکیل متخصص در پرونده های اعسار از مهریه
با توجه به پیچیدگی های حقوقی، تعدد قوانین و رویه های قضایی در دعاوی اعسار از مهریه، بهره گیری از مشاوره و خدمات یک وکیل متخصص خانواده و دیون، می تواند بسیار مؤثر باشد. وکیل با اشراف به قوانین، آشنایی با رویه های قضایی، نحوه جمع آوری مدارک و تنظیم صحیح دادخواست، می تواند احتمال موفقیت در پرونده را افزایش داده و از تضییع حقوق موکل جلوگیری کند.
نحوه تعیین پیش قسط و تعداد و مبلغ اقساط
بر خلاف برخی دیون که نرخ مشخصی برای تقسیط دارند، در مورد مهریه، هیچ قانون خاصی برای تعیین میزان پیش قسط و تعداد و مبلغ اقساط وجود ندارد. این موضوع به طور کامل به صلاحدید قاضی رسیدگی کننده به پرونده و با در نظر گرفتن تمامی شرایط زوج (مانند میزان درآمد ماهیانه، هزینه های ثابت زندگی، تعداد افراد تحت تکفل، بیماری های خاص، بدهی های دیگر و …) بستگی دارد. قاضی تلاش می کند تا با رعایت حال زوجه و تأمین حداقل های زندگی زوج، تصمیمی عادلانه اتخاذ نماید. در برخی موارد، بسته به وضعیت بسیار نامناسب مالی زوج، ممکن است پیش قسط صفر در نظر گرفته شده و اقساط با مبالغ بسیار کم و در بازه های زمانی طولانی (مثلاً هر چند ماه یک سکه) تعیین شود.
راه های مقابله با درخواست اعسار (از دیدگاه زوجه و نحوه رد اعسار)
زوجه که مهریه خود را مطالبه کرده است، در صورت مواجهه با دادخواست اعسار از سوی زوج، حق دارد از حقوق خود دفاع کرده و در صورت امکان، ادعای اعسار زوج را رد کند. این فرآیند نیز نیازمند ارائه مدارک و ادله حقوقی است.
چگونگی اثبات تمکن مالی زوج (جمع آوری مدارک، استعلامات، تحقیقات محلی)
بار اثبات اعسار بر عهده زوج است، اما زوجه نیز می تواند با ارائه مدارکی مبنی بر تمکن مالی زوج، ادعای او را نقض کند. این مدارک و روش ها شامل:
- تحقیقات محلی: زوجه می تواند با تحقیق از محل کار، همسایگان یا آشنایان زوج، اطلاعاتی در مورد شغل، درآمد و دارایی های او به دست آورد و این اطلاعات را به دادگاه ارائه دهد.
- ارائه لیست اموال و دارایی های زوج: اگر زوجه اطلاعاتی از اموال منقول یا غیرمنقول (مانند ملک، خودرو، حساب بانکی) به نام زوج یا نقل و انتقالات صوری داشته باشد، باید آن را با مستندات (مانند شماره پلاک ثبتی، شماره حساب) به دادگاه ارائه کند.
- درخواست استعلام از مراجع مربوطه: زوجه می تواند از دادگاه تقاضا کند تا از مراجعی مانند اداره ثبت اسناد و املاک، اداره راهنمایی و رانندگی، بانک مرکزی (برای استعلام کلیه حساب های بانکی)، سازمان بورس و اوراق بهادار و سایر نهادهای مرتبط، در مورد دارایی های زوج استعلام بگیرد.
- ارائه شهادت شهود: زوجه نیز می تواند شهودی را به دادگاه معرفی کند که از وضعیت مالی خوب زوج مطلع هستند و می توانند بر تمکن مالی او شهادت دهند. این شهود باید شرایط شهادت معتبر را دارا باشند.
- بررسی نقل و انتقالات صوری: اگر زوجه ظن دارد که زوج برای فرار از پرداخت مهریه، اموال خود را به نام دیگران منتقل کرده است (مثلاً به نام والدین یا خواهر و برادر)، می تواند با ارائه مستندات، از دادگاه تقاضای بررسی و ابطال این معاملات صوری را بنماید.
اعتراض به حکم اعسار صادر شده
در صورتی که دادگاه خانواده حکم به پذیرش اعسار زوج و تقسیط مهریه صادر کند و زوجه به این حکم معترض باشد، می تواند ظرف مهلت قانونی (معمولاً ۲۰ روز) نسبت به آن «تجدیدنظرخواهی» نماید. پرونده به دادگاه تجدیدنظر استان ارجاع داده می شود و این دادگاه مجدداً مدارک و ادله طرفین را بررسی کرده و رأی قطعی را صادر می کند. در مرحله تجدیدنظر نیز، زوجه فرصت دارد تا ادله جدیدی مبنی بر تمکن مالی زوج ارائه دهد و سعی در نقض حکم اعسار داشته باشد.
نتیجه گیری
اعسار از مهریه، راهکاری قانونی است که به زوجینی که پس از محکومیت به پرداخت مهریه، توانایی تأدیه یکجای آن را ندارند، اجازه می دهد تا مهریه را به صورت اقساط پرداخت نمایند. این فرآیند حقوقی، ضمن حمایت از حق زوجه بر مهریه، مانع از حبس و فشارهای مالی طاقت فرسا بر زوج معسر می شود. در این مقاله به طور جامع، به تعریف اعسار و معسر، انواع اعسار، شرایط و مراحل اثبات اعسار از مهریه، مدارک لازم به ویژه اهمیت استشهادیه شهود، مفهوم و مصادیق مستثنیات دین بر اساس ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی، و همچنین نقش قانون ۱۱۰ سکه در دعاوی مهریه پرداختیم. علاوه بر این، نکات حقوقی تکمیلی مانند تأثیر اعسار بر ممنوع الخروجی، وضعیت اعسار در طلاق از سوی مرد، امکان تعدیل اقساط و عواقب ادعای کذب اعسار بررسی شد. آگاهی از این جزئیات، برای هر دو طرف دعوا (زوج و زوجه) و همچنین عموم مردم، ضروری است. به دلیل پیچیدگی های حقوقی و لزوم رعایت دقیق مراحل قانونی، همواره توصیه می شود قبل از هرگونه اقدام، با وکیل متخصص در امور خانواده و مهریه مشورت نمایید.